Postępujące od lat globalne ocieplenie nierozerwalnie powiązane jest ze zmianami klimatycznymi, które coraz dotkliwiej odczuwamy na własnej skórze. Tegoroczne lato cechuje się tropikalnymi wręcz temperaturami za oknem, które mogą negatywnie wpływać na zdrowie człowieka. Jednym z potencjalnych skutków wysokich temperatur jest udar cieplny. W tym artykule wyjaśniamy czym jest, jak go rozpoznać i przeciwdziałać.
Spis treści
Czym jest udar cieplny i kogo dotyczy najbardziej?
Udar cieplny, inaczej porażenie cieplne, to reakcja organizmu występująca po długotrwałym działaniu na niego wysokiej temperatury, której często towarzyszą także wysoka wilgotność i nikły ruch powietrza. W efekcie dochodzi do zaburzenia funkcji termoregulacyjnych, a temperatura ciała osiąga wartości nawet powyżej 39°C, co bezpośrednio zagraża życiu.
Szczególnie narażone na udary cieplne są dzieci, osoby starsze, osoby z chorobami przewlekłymi (np. układu krążenia lub cukrzycą), a także osoby pracujące fizycznie lub uprawiające sport w pełnym słońcu. Ryzyko wzrasta również w przypadku przyjmowania niektórych leków (np. moczopędnych, przeciwciśnieniowych czy leków stosowane w psychiatrii), które wpływają na gospodarkę wodną lub odruch pocenia się.
Objawy udaru cieplnego a wyczerpanie cieplne – jak zauważyć różnicę?
Głównym objawem świadczącym o udarze cieplnym jest wspomniana już wcześniej wysoka temperatura ciała. Oprócz niej wystąpić mogą także:
- szybkie, dobrze wyczuwalne tętno,
- przyspieszony oddech,
- silny ból i zawroty głowy,
- nudności i wymioty,
- zaburzenia widzenia,
- zmiany nastroju,
- utrata przytomności,
- gorąca, sucha i zaczerwieniona skóra.
W tym miejscu warto także wspomnieć o wyczerpaniu cieplnym. Jest to stan, kiedy na skutek długiego przebywania na słońcu w organizmie następuje nadmierna utrata płynów i soli, o przekłada się na spadek ciśnienia tętniczego krwi, a w rezultacie osłabienie. Pozostałe objawy wyczerpania cieplnego to:
- szybkie, ale słabo wyczuwalne tętno,
- większa potliwość,
- zimna, wilgotna i blada skóra,
- zasłabnięcia,
- nudności i/lub wymioty.
Wyczerpanie cieplne stanowi pewnego rodzaju sygnał ostrzegawczy. Zignorowanie pierwszych objawów może doprowadzić do przekształcenia wyczerpania w groźny dla życia udar cieplny.
Pierwsza pomoc przy udarze cieplnym – krok po kroku
Jeśli objawy wskazują na udar cieplny, należy bezzwłocznie wezwać pomoc (tel. 112 lub 999). Nieudzielenie jej na czas może doprowadzić do śpiączki, a nawet śmierci.
W oczekiwaniu na ratowników należy przede wszystkim przenieść osobę wykazującą objawy w chłodniejsze, zacienione miejsce i w razie potrzeby zdjąć część odzieży.
Następnie należy jak najszybciej przystąpić do schładzania organizmu: skrapiania ciała chłodną wodą oraz wachlowania (np. poprzez włączenie wiatraka lub uruchomienie klimatyzacji). Zastosować można również zimne, ale nie lodowate okłady na na szyję, pachwiny i pachy.
Jeśli chory jest w pełni przytomny, można podawać mu płyny w małych porcjach, najlepiej sprawdzi się chłodna woda z dodatkiem soli lub elektrolity. Należy pamiętać, płynów nigdy nie podajemy osobom z zaburzeniami świadomości lub silnymi nudnościami ze względu na ryzyko zachłyśnięcia.
Profilaktyka udaru cieplnego
Lepiej zapobiegać niż leczyć. W przypadku prewencji udaru cieplnego należy przede wszystkim nie doprowadzać do przegrzania organizmu. W miarę możliwości nie powinno się wychodzić na pełne słońce w momencie jego największej aktywności (tj. ok. 11:00-15:00), a jak już się przebywa na dworze należy wybierać zacienione miejsca. Ograniczyć także należy wysiłek fizyczny w okresie największych upałów.
Ważną kwestią jest odpowiedni ubiór. Przewiewne naturalne tkaniny, takie jak bawełna czy len, najlepiej w jasnych kolorach, które odbijają promienie słoneczne. Nie zapominaj o nakryciu głowy (czapka z daszkiem, kapelusz) oraz okularach przeciwsłonecznych z filtrem UV.
Istotne jest także nawadnianie. Należy pić wodę regularnie, małymi łykami przez cały dzień – zanim jeszcze poczujesz pragnienie. Sam odruch pragnienia jest już pierwszym sygnałem lekkiego odwodnienia. Warto sięgać po chłodną wodę z dodatkiem elektrolitów lub szczyptą soli, by uzupełnić minerały tracone wraz z potem. Unikaj alkoholu oraz napojów bardzo słodzonych, które przyspieszają odwodnienie.
W ciągu dnia zasłaniaj rolety lub żaluzje od nasłonecznionej strony, a mieszkanie wietrz wcześnie rano lub w nocy. Jeśli korzystasz z klimatyzacji, nie ustawiaj jej na zbyt niską temperaturę – gwałtowny skok między chłodnym wnętrzem a upałem na zewnątrz to duży szok dla organizmu.
Kolejny aspekt to nagrzane samochody. Nigdy, nawet na chwilę, nie zostawiaj dzieci, osób starszych ani zwierząt w zaparkowanym samochodzie. W słoneczny dzień wnętrze auta potrafi nagrzać się do niebezpiecznych 50°C w zaledwie kilkanaście minut, tworząc śmiertelną pułapkę.
Podsumowanie
Udar cieplny to stan realnie zagrażający życiu, który wymaga błyskawicznej reakcji. Umiejętność odróżnienia zwykłego wyczerpania od rozwijającego się udaru, natychmiastowe udzielenie pierwszej pomocy oraz profilaktyka mogą uratować zdrowie Twoje i Twoich bliskich.
Piśmiennictwo:
- https://www.gov.pl/web/zdrowie/udar-sloneczny-udar-cieplny-przegrzanie-cieplne [dostęp: 07.08.2026]
- https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-oddzialow/udar-cieplny-sroda-z-profilaktyka-w-ow-nfz,623.html [dostęp: 07.08.2026]
- https://www.gov.pl/web/psse-pyrzyce/bezpieczne-wakacje-latozsanepidem-wyczerpanie-a-udar-cieplny [dostęp: 07.08.2026]
Wyczerpanie cieplne jest związane przede wszystkim z utratą wody i elektrolitów i objawia się m.in. osłabieniem, nadmiernym poceniem i zimną, wilgotną skórą. Udar cieplny jest znacznie poważniejszy – dochodzi w nim do zaburzenia termoregulacji i niebezpiecznego wzrostu temperatury ciała.
Podwyższone ryzyko dotyczy przede wszystkim dzieci, osób starszych, osób z chorobami przewlekłymi, a także osób wykonujących intensywny wysiłek fizyczny podczas upałów. Ryzyko mogą zwiększać również niektóre leki.
Tak. Udar cieplny jest stanem nagłym, który może prowadzić do zaburzeń świadomości, uszkodzenia narządów, śpiączki, a nawet śmierci. Wymaga szybkiego rozpoczęcia schładzania organizmu i wezwania pomocy medycznej.
