Do oparzeń dochodzi częściej niż mogłoby się wydawać. Chwila nieuwagi w kuchni podczas gotowania, zbyt długie przebywanie na słońcu bez kremów z filtrem i uraz gotowy. Sytuacja taka może przytrafić się każdemu – od drobnych, powierzchownych poparzeń po poważne obrażenia wymagające specjalistycznego leczenia. Warto wiedzieć, jakie są rodzaje oparzeń, jak je klasyfikować i w jaki sposób udzielić pierwszej pomocy, by ograniczyć skutki urazu.
Spis treści
Czym jest oparzenie?
Mianem oparzenia określa się rodzaj urazu naskórka i/lub skóry właściwej, do którego dochodzi na skutek działania energii cieplnej, elektrycznej, substancji chemicznej bądź promieniowania.
Najczęstszą przyczyną oparzeń jest działanie wysokiej temperatury – powyżej 42°C następuje denaturacja białek, co przekłada się na miejscowe uszkodzenie naskórka, temperatura powyżej 55°C skutkuje destrukcją naskórka (dochodzi do ścinania się białek, nieodwracalnej martwicy tkanek oraz przekrwienia), natomiast powyżej 70°C skóra ulega całkowitemu zniszczeniu.
Stopnie oparzeń
Oparzenia można podzielić na dwie podstawowe kategorie: ze względu na ich głębokość oraz ze względu na ich rozległość. Prawidłowe rozpoznanie i sklasyfikowanie oparzenia jest kluczowe dla dobrania odpowiedniego postępowania terapeutycznego. Pomocne tutaj mogą się okazać specjalne skale oceny stopnia oparzenia.
Podział ze względu na głębokość
Podstawowy podział oparzeń zakłada klasyfikację ze względu na głębokość obrażeń.
| Stopień | Charakterystyka |
| I° – oparzenie powierzchowne | Obejmuje jedynie naskórek. Mogą pojawić się zaczerwienienie oraz niewielki obrzęk. Towarzyszący urazowi ból zazwyczaj mija po 48-72 h. Po średnio 5-10 dniach następuje złuszczanie uszkodzonego naskórka. Po wygojeniu nie ma blizn. |
| II°a – oparzenie powierzchowne pośredniej grubości | Obejmuje naskórek oraz powierzchowną warstwę skóry właściwej. Skóra jest zaczerwieniona, bolesna, pojawiają się pęcherze wypełnione żółtawym płynem surowiczym. Rana goi się samoistnie średnio 14-21 dni (jeśli nie dojdzie po drodze do żadnych powikłań). |
| II°b – oparzenie głębokie pośredniej grubości | Uszkodzeniu ulegają naskórek oraz głębsze warstwy skóry właściwej. W jego obrazie klinicznym widoczna jest blado zabarwiona skóra z czerwonymi punktami w miejscach mieszków włosowych. Uszkodzenie zakończeń nerwowych powoduje zmniejszenie odczuwania bólu. Proces gojenia trwa średnio 21-35 dni. Ryzyko blizn pooparzeniowych. |
| III° – oparzenie pełnej grubości skóry | Obejmuje całą grubość skóry właściwej, uszkodzeniu ulegają także nerwy, naczynia i tkanka tłuszczowa. Skóra przyjmuje kolor brunatny, brązowy, czerwony, bladożółty, w dotyku jest twarda i sucha. Bolesność zwykle nie występuje. Wymaga leczenia chirurgicznego, najczęściej z zastosowaniem przeszczepów skóry. Proces gojenia przebiega z pozostawieniem rozległych blizn. |
| IV° – oparzenie skóry i tkanki podskórnej | Uszkodzenia obejmują skórę oraz tkankę podskórną, a także głębiej położone struktury, takie jak mięśnie, ścięgna, kości i inne elementy anatomiczne. Występuje zwęglenie oraz całkowita martwica tkanek. Brak dolegliwości bólowych. |
Podział ze względu na rozległość
Kolejny podział zakłada rozróżnienie oparzeń ze względu na powierzchnię ciała, która uległa uszkodzeniu. Tutaj można wyróżnić trzy typy: oparzenie lekkie, średnie i ciężkie.
| Rodzaj oparzenia | Charakterystyka |
| oparzenie lekkie | – oparzenia II° obejmujące mniej niż 15% powierzchni ciała dorosłego – oparzenia II° obejmujące mniej niż 10% powierzchni ciała dziecka – oparzenia III° obejmujące mniej niż 5% powierzchni ciała |
| oparzenie średnie | – oparzenia II° obejmujące 15-25% powierzchni ciała dorosłego – oparzenia II° obejmujące 10-20% powierzchni ciała dziecka – oparzenia III° obejmujące mniej niż 10% powierzchni ciała – wszystkie oparzenia obejmujące oczy, uszy, twarz, ręce, stopy, krocze |
| oparzenie ciężkie | – oparzenia II° obejmujące więcej niż 25% powierzchni ciała dorosłego – oparzenia II° obejmujące więcej niż 20% powierzchni ciała dziecka – oparzenia III° obejmujące więcej niż 10% powierzchni ciała – oparzenia obejmujące drogi oddechowe – oparzenia elektryczne, chemiczne – oparzenia z towarzyszącymi ciężkimi urazami |
Ocena rozległości
Zakres powierzchni ciała objętej oparzeniem, głównie skóry, jest jednym z kluczowych czynników wpływających na rokowanie. W połączeniu z głębokością uszkodzenia stanowi podstawę do oceny stopnia ciężkości oparzenia oraz doboru odpowiedniego postępowania.
Do oszacowania rozległości oparzenia wykorzystuje się nomogramy oparte na wzroście i masie ciała (inne dla dzieci, inne dla dorosłych). Wstępna ocena rozległości oparzeń odbywa się zazwyczaj przy użyciu reguły dziewiątek oraz metody pomiaru dłonią.
-
Reguła dziewiątek (Wallace’a) – opiera się na podziale ciała na rejony, z których każdy stanowi 9% lub wielokrotność tej wartości w odniesieniu do całkowitej powierzchni skóry. U dorosłych głowa oraz każde ramię odpowiadają 9%, natomiast przednia i tylna część tułowia oraz każda noga 18%. Genitalia stanowią 1% powierzchni ciała.
-
Reguła piątek – stosowana wyłącznie u niemowląt i małych dzieci. Podobnie jak reguła dziewiątek, dzieli ciało na rejony, jednak w tym przypadku odpowiadające 5% lub jego wielokrotności.
-
Reguła dłoni – przydatna przy nieregularnie rozmieszczonych oparzeniach. Przyjmuje się, że powierzchnia dłoni chorego (bez palców i kciuka) odpowiada około 1% całkowitej powierzchni ciała.
Pierwsza pomoc
Jak zawsze szybkie udzielenie pierwszej pomocy obniża ryzyko pogłębiania się urazu i późniejszych poważnych powikłań. Najważniejszym elementem jest jednak zadbanie przede wszystkim o własne bezpieczeństwo. Dopiero po upewnieniu się, że bezpośredni czynnik odpowiadający za oparzenie nie zagraża nam samym, możliwe jest przystąpienie do udzielania pomocy poszkodowanemu. W zależności od przyczyny oparzenia zastosowane zostaną inne procedury, kolejno opisane poniżej.
Oparzenia termiczne
W pierwszej kolejności należy usunąć czynnik parzący oraz oszacować rozległość i głębokość oparzenia. Jeśli poszkodowany ma na sobie w oparzonym miejscu biżuterię i/lub ubrania, należy je usunąć – ważne jest jednak to, aby nie zrywać na siłę fragmentów tkanin „wtopionych” w skórę.
Następnie należy zacząć chłodzić uszkodzone miejsce – najłatwiej będzie to zrobić za pomocą strumienia bieżącej chłodnej wody, ważne jednak, żeby nie była zbyt zimna. Czas polewania rany wodą powinien trwać min. 15 minut (warto jednak chłodzić ranę nawet 20 minut). Wyjątek stanowią rozległe oparzenia zajmujące znaczną powierzchnię ciała – w takim przypadku należy je schładzać przy pomocy zwilżonych ręczników, przykładając je na 1-2 minuty.
Na końcu oparzone miejsce należy zabezpieczyć sterylnym opatrunkiem, a jeśli jest taka możliwość – specjalnym opatrunkiem hydrożelowym, który nie tylko zabezpiecza ranę, ale także ją chłodzi.
Oparzenia chemiczne
Oparzenia chemiczne powstają na skutek działania kwasów, zasad i soli metali ciężkich, głównie w zakładach przemysłowych, rzadziej w domach. Postępowanie przy oparzeniach chemicznych różni się od termicznych ze względu na brak pewności usunięcia czynnika parzącego i ryzyko związane z jego eliminacją. W oparzeniach termicznych odizolowanie od źródła ciepła kończy pierwszą fazę uszkodzeń, a chłodzenie skóry przez min. 15 minut ogranicza dalsze zniszczenia. W przypadku oparzeń chemicznych nie wiadomo, kiedy działanie czynnika ustaje. Pierwszej pomocy należy udzielać w rękawiczkach i maseczce, aby ograniczyć ryzyko wdychania chemicznych oparów.
W przypadku kontaktu z czynnikiem toksycznym należy niezwłocznie usunąć go z ciała, spłukując oparzone miejsca bieżącą wodą przez 20–30 minut, po uprzednim zdjęciu odzieży poszkodowanego. Wyjątek stanowi wapno palone (CaO), które najpierw należy usunąć mechanicznie, a dopiero potem przepłukać oparzone miejsce wodą.
Ranę następnie należy zabezpieczyć opatrunkiem jałowym. Opatrunki stosowane w oparzeniach chemicznych są takie same, jak w oparzeniach termicznych.
Oparzenia elektryczne
Do oparzeń elektrycznych dochodzi w wyniku przepływu prądu przez organizm, czemu towarzyszy ogrzanie okolicznych tkanek, lub w wyniku działania łuku elektrycznego o temperaturze ok. 2000°C. Występują w różnych postaciach, z których najcięższe to oparzenia wysokonapięciowe, np. po kontakcie kończyny z przewodem wysokiego napięcia.
Struktury takie jak naczynia, nerwy i mięśnie łatwo przewodzą prąd, a opór skóry, tkanki podskórnej i kości powoduje powstawanie ciepła i niszczenie tkanek. Zakres martwicy zależy od gęstości prądu, najczęściej obejmując rękę i przedramię. Prąd zmienny jest groźniejszy niż stały, a uszkodzenia mogą pogłębiać się w kolejnych dniach. Rozległe zniszczenia mięśni powoduje zwykle prąd wysokonapięciowy, ale mogą wystąpić też przy niskim napięciu przy długim kontakcie („no let-go phenomenon”).
Udzielając pomocy, trzeba upewnić się, że poszkodowany nie ma kontaktu ze źródłem prądu. W pomieszczeniu należy odłączyć wtyczkę lub centralne zasilanie, a w razie wątpliwości odsunąć chorego za pomocą izolatora np. drewnianego kija. Następnie ocenić stan, wezwać pomoc i rozpocząć resuscytację.
Za nieco osobną podkategorię można uznać oparzenia wysokonapięciowe. Dotyczą m.in. osób pracujących przy transformatorach, liniach wysokiego napięcia czy paralotniarzy i wiążą się z ryzykiem urazów wskutek upadku. W takich przypadkach pomoc powinna być udzielana przez służby specjalistyczne. Każdy poszkodowany porażeniem prądem wymaga hospitalizacji.
Oparzenia radiacyjne
Oparzenia radiacyjne powstają w wyniku ekspozycji na promieniowanie UV, promieniowanie rentgenowskie lub radioterapię stosowaną w leczeniu nowotworów. Mogą mieć formę łagodnego oparzenia słonecznego, ale też cięższych uszkodzeń, jak zapalenie skóry wywołane promieniowaniem jonizującym.
Najczęstszą postacią jest oparzenie słoneczne, a długotrwała ekspozycja na promieniowanie UV może prowadzić do ciężkich poparzeń, przyspieszonego procesu fotostarzenia się skóry, a także do nowotworów skóry. W przypadku oparzeń słonecznych należy przede wszystkim schłodzić skórę chłodna wodą, zastosować specjalne preparaty apteczne np. te zawierające w składzie pantenol (więcej o preparatach na oparzenia pisaliśmy w tym artykule) oraz chronić oparzoną skórę przed słońcem.
Podstawową różnicą między oparzeniami radiacyjnymi a oparzeniami termicznymi jest czas, jaki upływa między kontaktem z czynnikiem parzącym a pojawieniem się uszkodzeń skóry. W przypadku oparzenia termicznego uszkodzenie jest widoczne od razu, natomiast oparzenia promieniowaniem mogą ujawnić się dopiero po kilku tygodniach.
Kiedy udać się do lekarza
Nie każde oparzenie wymaga interwencji lekarskiej – te lekkie i o małej powierzchni mogą z powodzeniem zostać opatrzone samodzielnie. Wskazania do przyjęcia osoby poszkodowanej na oddział szpitalny to:
- oparzenia II stopnia zajmujące ponad 10% powierzchni ciała;
- wszystkie oparzenia III stopnia;
- oparzenia w obrębie twarzy, rąk, stóp, krocza oraz dużych stawów;
- oparzenia chemiczne;
- oparzenia elektryczne;
- oparzenia dróg oddechowych.
Piśmiennictwo
- Chirurgia po Dyplomie – Postępowanie miejscowe w oparzeniach [dostęp: 11.08.2025]
- Budynek M., Psujek A., Owczarek D. i wsp.: Oparzenia. ConvaTec, dokument za: Convatec_Poradnik_Oparzenia_CO134_09.indd
- Markiewicz M., Mielech W.: Postępowanie ratownicze w oparzeniach termicznych – opis przypadku [dostęp: 11.08.2025]
- Roczniak W., Babuśka-Roczniak M., Zahaczewski K. i wsp.: Postępowanie przedszpitalne i szpitalne w ciężkich oparzeniach ciała. Opis przypadku, Med Og Nauk Zdr, 2017, 23, 68-72
- Oparzenia – Pierwsza pomoc – mp.pl [dostęp: 13.08.2025]
- Marzec L.: Pierwsza pomoc i pomoc medyczna przedszpitalna w oparzeniach u dzieci. Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, Łódź, 2023
- Radiation Burns | Burn and Reconstructive Centers of America [dostęp: 15.08.2025]
