Problemy z układem trawiennym to dziś codzienność wielu osób i coraz częściej uznaje się je za choroby cywilizacyjne. Z jednej strony tempo życia, siedzący tryb pracy i brak ruchu, z drugiej wysoko przetworzona dieta uboga w błonnik, przewlekły stres czy niedobór snu. Wszystkie te czynniki negatywnie odbijają się na kondycji przewodu pokarmowego. Nic więc dziwnego, że coraz większą uwagę zwraca się na związki, które mogą wspierać pracę jelit od środka, a jednym z najciekawszych i najlepiej przebadanych jest maślan sodu.
Spis treści
Czym jest maślan sodu?
Maślan sodu to sól sodowa kwasu masłowego, czyli związku należącego do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (z ang. short-chain fatty acids – SCFA). Oprócz kwasu masłowego do tej grupy zaliczają się także kwas octowy i propionowy. Wszystkie one powstają w jelicie grubym w procesie fermentacji bakteryjnej resztek pokarmowych, które nie zostały strawione we wcześniejszych odcinkach przewodu pokarmowego.
Szczególne znaczenie ma obecność w diecie błonnika pokarmowego, w tym skrobi opornej i inuliny stanowiących „pożywkę” dla bakterii jelitowych, które w wyniku fermentacji produkują SCFA. Do najważniejszych mikroorganizmów biorących udział w tym procesie zaliczamy m.in. Clostridium spp., Eubacterium spp. oraz Faecalibacterium prausnitzii (ten ostatni uznawany jest za głównego producenta kwasu masłowego w jelitach człowieka).
Niewielkie ilości kwasu masłowego obecne są również w niektórych produktach spożywczych, przede wszystkim w produktach mlecznych, takich jak sery podpuszczkowe, jogurty czy mleko, a także w kiszonkach i produktach fermentowanych. Nie są to jednak dawki wystarczające, aby pokryć zapotrzebowanie organizmu, dlatego kluczowa pozostaje naturalna produkcja maślanu w jelitach.
Funkcje maślanu sodu
Choć kwas masłowy stanowi jedynie ok. 15% wszystkich SCFA w jelicie grubym, jego rola jest wyjątkowa – to właśnie on wykazuje najsilniejsze działanie fizjologiczne. Przede wszystkim stanowi podstawowe źródłem energii dla kolonocytów, czyli komórek budujących nabłonek jelita grubego. Dzięki temu wspiera ich prawidłowe funkcjonowanie, regenerację i odporność na uszkodzenia.
Działanie maślanu sodu na tym się jednak nie kończy. Badania naukowe wskazują, że substancja ta:
- wzmacnia barierę jelitową, chroniąc przed przenikaniem szkodliwych substancji,
- sprzyja rozwojowi korzystnej mikroflory, a jednocześnie ogranicza namnażanie bakterii patogennych;
- reguluje perystaltykę jelit, wspierając prawidłowy rytm wypróżnień;
- działa przeciwzapalnie, zmniejszając nasilenie stanów zapalnych w jelitach;
- wspiera procesy takie jak apoptoza (programowana śmierć uszkodzonych komórek) oraz różnicowanie komórkowe;
- korzystnie wpływa na funkcjonowanie układu odpornościowego i pośrednio całego organizmu.
Nie bez powodu coraz częściej mówi się, że maślan sodu jest jednym z kluczowych czynników decydujących o zdrowiu jelit.
Niedobory maślanu sodu
Endogenna, tj. wewnętrzna produkcja kwasu masłowego w jelitach zależy przede wszystkim od diety. Jeśli w codziennym jadłospisie brakuje błonnika (warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych), a dominuje wysoko przetworzona żywność, naturalna synteza SCFA znacząco spada.
Na niedobory maślanu narażone są także osoby zmagające się z chorobami przewodu pokarmowego. Zaburzona mikroflora jelitowa, przewlekłe stany zapalne czy leczenie farmakologiczne (np. antybiotykami) mogą sprawić, że ilość produkowanego kwasu masłowego będzie niewystarczająca. W takich przypadkach warto rozważyć suplementację.
Suplementacja maślanu sodu
W ostatnich latach powstało wiele badań analizujących wpływ suplementacji maślanem sodu na różne schorzenia przewodu pokarmowego. Najlepiej poznane i opisane korzyści dotyczą m.in.:
- zespołu jelita drażliwego (IBS) – maślan pomaga w regulacji rytmu wypróżnień, zmniejsza wzdęcia i bóle brzucha;
- nieswoistych chorób zapalnych jelit (IBD), takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego – działa przeciwzapalnie i wspiera regenerację nabłonka;
- przewlekłych biegunek i zaparć, w tym o podłożu czynnościowym;
- stanów zapalnych wywołanych radio- lub chemioterapią;
- uchyłkowatości jelita grubego, która często wiąże się z zaburzoną mikroflorą i stanem zapalnym.
Dodatkowo maślan sodu bywa stosowany wspomagająco w regeneracji jelit po antybiotykoterapii, infekcjach wirusowych czy bakteryjnych, a także po zabiegach chirurgicznych w obrębie przewodu pokarmowego.
Maślan sodu a profilaktyka raka jelita grubego
Coraz większe zainteresowanie budzi również potencjalny wpływ maślanu na procesy nowotworowe. Wyniki badań sugerują, że związek ten może hamować proliferację i migrację komórek nowotworowych, a jednocześnie indukować ich apoptozę. Choć zależność ta wymaga jeszcze dokładniejszego poznania, naukowcy widzą w maślanie sodu istotny element wspierający profilaktykę raka jelita grubego.
Jak stosować maślan sodu?
Nie opracowano dotąd oficjalnych, jednolitych wytycznych dotyczących dawkowania maślanu sodu. W literaturze naukowej najczęściej podaje się dawkę około 300 mg na dobę, choć w zależności od stanu zdrowia i potrzeb organizmu może być ona zmodyfikowana przez lekarza.
Aby suplementacja przyniosła najlepsze efekty, zaleca się stosowanie jej przez co najmniej 3 miesiące. To czas, w którym jelita mogą realnie odczuć wsparcie w postaci regeneracji nabłonka i poprawy mikroflory.
Skutki uboczne maślanu sodu
Maślan sodu jest substancją uznawaną za bezpieczną i dobrze tolerowaną. Nie opisano dotąd skutków ubocznych jego stosowania. Jedynym potencjalnym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na składniki konkretnego preparatu. Suplementy z maślanem sodu mogą być stosowane już od 7-go roku życia.
Podsumowanie
Maślan sodu to niezwykle ważny związek dla zdrowia jelit, który wspiera regenerację nabłonka, reguluje pracę przewodu pokarmowego, zmniejsza stany zapalne i sprzyja rozwojowi korzystnej mikroflory. Jego rola wykracza jednak poza układ trawienny, ponieważ zdrowe jelita to podstawa sprawnego funkcjonowania całego organizmu.
Choć najlepszym sposobem wspierania naturalnej produkcji maślanu jest dieta bogata w błonnik i produkty roślinne, w wielu przypadkach warto sięgnąć również po suplementację. Jest to szczególnie istotne przy przewlekłych problemach jelitowych, zaburzeniach mikroflory czy stanach zapalnych.
Piśmiennictwo:
- Kaźmierczak-Siedlecka K., Marano L., Merola E. i wsp.: Sodium butyrate in both prevention and supportive treatment of colorectal cancer. Front Cell Infect Microbiol, 2022, 12, doi: 10.3389/fcimb.2022.1023806
- Waśko‑Czopnik D.: Znaczenie maślanu sodu w leczeniu chorób czynnościowych i zapalnych jelit. Gastroenterologia Praktyczna, 2018, 10, 45-52
- Mederle A. L., Semenescu A., Draghici G. A. i wsp.: Sodium butyrate: a multifaceted modulator in colorectal cancer therapy. Medicina, 2025, 61, https://doi.org/10.3390/medicina61010136
- Qin Y., Liu L., Luo S. i wsp.: Sodium butyrate induces colorectal cancer cell apoptosis via the MCU/Drp1 pathway. Int Immunopharmacol, 2025, 161, https://doi.org/10.1016/j.intimp.2025.115052
- Borycka-Kiciak K., Banasiewicz T., Rydzewska G.: Butyric acid – a well-known molecule revisited. Gastroenterology Rev, 2017, 12, 83-89
- Anshory M., Effendi R. M. R. A., Kalim H. i wsp.: Butyrate properties in immune-related diseases: friend or foe? Fermentation, 2023, 9, https://doi.org/10.3390/fermentation9030205
- Hodgkinson K., El Abbar F., Dobranowski P. i wsp.: Butyrate’s role in human health and the current progress towards its clinical application to treat gastrointestinal disease. Clinical Nutrition, 2023, 42, 61-75
- Banasiewicz T., Borycka-Kiciak K., Dobrowolska-Zachwieja A. i wsp.: Kliniczne aspekty zastosowania kwasu masłowego w postępowaniu dietetycznym w chorobach jelit. Przegląd Gastroenterologiczny, 2010, 5, 329-334
